Świtalski Marian Michał Jan, przybrane nazwiska: Marian Kaszycki, Kowalski, pseud.: Juhas, Profesor, Sulima, Szczuka (1900–1958), kapitan Wojska Polskiego, podpułkownik Armii Krajowej, działacz Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość.
Ur. 9 IV we Lwowie, był synem Józefa, urzędnika Namiestnictwa we Lwowie, i Heleny z Chądzyńskich (1863–1937). Miał braci: Stanisława (zob.), Klemensa (1891–1972), legionistę, kapitana WP, adwokata, Władysława (1893–1918), w czasie pierwszej wojny światowej żołnierza Armii Polskiej we Francji, poległego w drugiej bitwie nad Marną, Adama (zob.) oraz Jana Klemensa (1902–1987), obrońcę Lwowa w r. 1918, żołnierza AK, prawnika.
Ś. uczył się od r. 1906 w szkole powszechnej we Lwowie, a od r. 1912 w tamtejszym VIII Gimnazjum; działał wówczas w Polskich Drużynach Strzeleckich. Dn. 7 I 1917 wstąpił do 6. komp. 6. pp III Bryg. Leg. Pol., jednak już 2 IV t.r. został zwolniony jako małoletni. Od 1 XII służył w Komendzie Uzupełnień Polskiego Korpusu Posiłkowego w Bolechowie. Po przebiciu się części Korpusu przez linię frontu pod Rarańczą został 18 II 1918 aresztowany i skierowany do austro-węgierskiego 77 pp. Nie wykonawszy rozkazu, wyjechał z fałszywym paszportem do Płocka, gdzie wstąpił do POW. Dn. 10 XI t.r. uczestniczył w rozbrajaniu niemieckiego garnizonu w Płocku, po czym na czele oddziału złożonego z peowiaków i ochotników chronił tamtejsze składy żywności przed rozgrabieniem przez oddziały Czerwonej Gwardii Rady Robotniczo-Żołnierskiej. Uczestniczył też w rozbrajaniu oddziałów niemieckich, płynących statkami Wisłą z Modlina, oraz w tworzeniu «płockiej kompanii ochotniczej».
Ś. wstąpił do WP i w grudniu 1918 otrzymał stopień plutonowego. W szeregach 1. Pułku Strzelców Lwow. walczył w obronie Lwowa; podczas walk na froncie ukraińskim zachorował na tyfus i od marca do czerwca 1919 leczył się w szpitalu w Warszawie. W lipcu t.r. został instruktorem w batalionie zapasowym 5. pp Leg. Pol. tamże. Po ukończeniu szkoły podoficerskiej (1 I – 1 V 1920) wziął udział w wojnie polsko-sowieckiej jako dowódca plutonu w 6. pp Leg. Pol. i w lipcu 1920 został mianowany sierżantem. Ranny 8 IX t.r., został po wyleczeniu przydzielony do batalionu zapasowego 6. pp w Płocku; 4 X awansował na podporucznika. W r. 1921 odbył kurs dokształcający dla żołnierzy-uczniów (zakończony zdaniem matury) oraz przeszkolenie w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie. Dn. 10 II 1922, na własną prośbę, przeniesiono go do rezerwy. Wrócił do Lwowa i ukończył jednoroczny kurs abituriencki w Wyższej Szkole Handlu Zagranicznego; następnie pracował w Centrali Drzewnej «Józef Słoński i S-ka» oraz Centrali Nici. Równocześnie w l. 1922–3 odbył kurs dokształcający dla młodszych oficerów, zorganizowany przez Dowództwo Okręgu Korpusu nr VI we Lwowie. Dn. 25 I 1925 wrócił tamże do służby wojskowej i w 19. pp Odsieczy Lwowa był kolejno młodszym oficerem, adiutantem pułku, dowódcą kompanii i dowódcą kompanii strzeleckiej; 1 I 1933 awansował na kapitana. Dn. 18 IV 1935 został przeniesiony do Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP) i w jego batalionie «Borszczów» dowodził od czerwca t.r. strażnicą Boryszkowce nad Zbruczem oraz prawdopodobnie 1. komp. graniczną; od 5 IX 1936 w baonie KOP «Sejny» był dowódcą 1. komp. KOP «Wiżajny» (potem «Rutka-Tartak»). W okresie 4 VIII 1936 – 19 XI 1938 odbył kurs unifikacyjno-doskonalący dla kapitanów dowódców batalionów w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie.
W kampanii wrześniowej 1939 r. Ś. ze swoją kompanią walczył w składzie Zgrupowania ppłk. Michała Osmoli, które po 15 IX wchodziło w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej «Narew»; od 19 IX bili się z Armią Czerwoną pod Grodnem oraz w rejonie Sopoćkiń i kanału Augustowskiego, a w nocy z 23 na 24 IX przekroczyli granicę litewską w rejonie strażnicy KOP Budwieć i Stanowisko. Ś. został internowany w litewskim obozie jenieckim w Olicie; zbiegł stamtąd pod koniec listopada i wrócił na Suwalszczyznę. W styczniu 1940, pod przybranym nazwiskiem Marian Kaszycki, podjął na tym terenie działalność konspiracyjną, tworząc jedną z pierwszych organizacji niepodległościowych p.n. Legion Nadniemeński. Po jego rozbiciu, w wyniku aresztowań dokonanych przez Gestapo, wstąpił pod pseud. Profesor na początku r. 1941 do ZWZ i 10 V t.r. objął komendę Obwodu ZWZ Suwałki. Zagrożony aresztowaniem, został 1 VIII odwołany przez komendanta Okręgu ZWZ Białystok mjr. Władysława Liniarskiego «Mścisława»; pozostawał w dyspozycji Komendy tego Okręgu. Od lutego 1942 był szefem kolejno Oddz. I (organizacyjnego) i Oddz. III (operacyjno-wyszkoleniowego) Komendy Okręgu AK Białystok; używał pseud.: Szczuka, Sulima i Juhas. Podczas narady sztabu Komendy został 22 X t.r. z mjr. Stefanem Fijałkowskim (pseud.: Młotek, Baca) i kpt. Stanisławem Jacyną (pseud. Piła) aresztowany przez Gestapo. W wyniku akcji przeprowadzonej przez AK z udziałem tłumacza Gestapo Zbigniewa Rećki (pseud.: Lew, Trzynastka), w nocy z 31 X na 1 XI został uwolniony. Dn. 11 XI awansował na majora. Po kolejnej reorganizacji sztabu pełnił ponownie od 1 IV 1944 funkcję szefa Oddz. I Komendy Okręgu Białystok. Pod koniec lipca t.r. przejął dowództwo nad oddziałem Kierownictwa Dywersji, ochraniającym radiostację sztabu Okręgu; w pierwszych dniach sierpnia, otoczony przez Niemców, sztab został rozwiązany, a Ś. z kilkoma najbliższymi współpracownikami przeczekał przejście frontu w leśnym bunkrze i po zajęciu Białostocczyzny przez Armię Czerwoną kontynuował działalność konspiracyjną. W listopadzie objął obowiązki szefa Oddz. IV (kwatermistrzostwo) Komendy Okręgu Białystok i 11 XI awansował na podpułkownika. Po rozwiązaniu AK dowódca Okręgu płk Liniarski nie podporządkował się temu i przemianował go na Okręg Armii Krajowej Obywatelskiej Białystok. W strukturach formowanych w lutym 1945 na Białostocczyźnie Ś. do przełomu marca i kwietnia t.r. był szefem Oddz. IV, a następnie szefem Oddz. III Komendy Okręgu. W sierpniu objął obowiązki szefa III Wydz. sztabu Okręgu Białystok Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj.
Po powołaniu 2 IX 1945 Zrzeszenia WiN został Ś. zastępcą prezesa, a na przełomie października i listopada t.r. (po ppłk. Stanisławie Sędziaku, pseud. Warta) prezesem (komendantem) białostockiego Okręgu WiN. Przeprowadził m.in. akcję awansów i odznaczeń byłych żołnierzy AK, akcję «R» («referendum») oraz akcję «O» («odpluskwianie»), a także realizował zadania wywiadowcze natury politycznej, gospodarczej i wojskowej, przesyłał m.in. do Obszaru Centralnego w Warszawie wysoko oceniane comiesięczne raporty sytuacyjne, opracowane na podstawie raportów spływających z obwodów. Przewodniczył sądowi specjalnemu, który zatwierdził wydany przez prezesa Obszaru Centralnego WiN ppłk. Wincentego Kwiecińskiego i jego zastępcę, ppłk. Sędziaka, wyrok śmierci na Irenę Liniarską (żonę płk. Liniarskiego) za nawiązanie bliskich kontaktów z funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) oraz podejrzenie o ujawnianie im ważnych informacji, a także wykorzystanie bez zezwolenia części funduszów WiN dla wykupienia męża (została zastrzelona 2 X 1946 w Warszawie). Dokumentację w sprawie wyroku Ś. przechowywał poza archiwum WiN, by po wyjściu Liniarskiego z więzienia wyjaśnić mu na jej podstawie przyczyny likwidacji żony. Z Sędziakiem wydał też Ś. rozkaz likwidacji w październiku 1946 skarbnika Okręgu WiN Białystok Ksawerego Sasinowskiego (pseud. Rybak), w związku z nierozliczeniem się przez niego z gotówki i odmową wydania całości kasy Okręgu.
Podczas odprawy 31 XII 1946 w Warszawie, w mieszkaniu prezesa Inspektoratu Maz. WiN mjr. Edwarda Filochowskiego (pseud. San), został Ś. aresztowany na podstawie donosu agenta «Zielińskiego» (Kazimierz Czarnocki, zastępca płk. Kwiecińskiego i jego najbliższy współpracownik) przez funkcjonariuszy UBP. W więzieniu Mokotowskim uczestniczył 9 I 1947 w rozmowach przedstawicieli Min. Bezpieczeństwa Publicznego z aresztowanym Kwiecińskim, prezesem III Zarządu Głównego WiN, i Czarnockim; w rezultacie podpisał 29 I t.r. odezwę do członków WiN, wzywającą do ujawnienia się. Po rozmowach nowego prezesa WiN Okręgu Białystok mjr. Józefa Ochmana (pseud.: Ligoń, Orwid) z funkcjonariuszami tego Ministerstwa w sprawie ujawnienia działalności Okręgu Białystok Ś. został na początku marca zwolniony. Odtąd nadzorował akcję ujawniania struktur terenowych Okręgu, a sam ujawnił się 22 IV w Woj. UBP w Białymstoku.
Ś. wyjechał do Warszawy i tam od 1 VIII 1947 pracował jako kierownik Wydz. Motorowego Centrali Handlowo-Technicznej Rzemiosła i Przemysłu Prywatnego Metalowego i Elektrotechnicznego, a od 1 VII 1949 jako kierownik działu Planowania Inwestycyjnego Zakładów Prefabrykacji Państw. Przedsiębiorstwa Wydzielonego. Dn. 22 X 1950 został ponownie aresztowany przez Wydz. III Woj. UBP w Warszawie; zarzucono mu kontynuowanie działalności nielegalnej, podjęcie działań szpiegowskich oraz niezdanie całości archiwum organizacyjnego, m.in. dokumentów dotyczących Liniarskiej, ksiąg i kwitów kasowych, co było wymogiem ustawy o amnestii. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku skazano go 31 I 1952 na karę dziesięciu lat pozbawienia wolności oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres trzech lat. Najwyższy Sąd Wojskowy nie uwzględnił 14 III t.r. skargi rewizyjnej obrońcy wojskowego Mariana Plackowskiego i wyrok utrzymał w mocy.
Ś. od 16 III 1953 odbywał karę w więzieniu w Cieszynie. Wg władz więziennych był «więźniem niezdyscyplinowanym i wykazującym jawnie wrogi stosunek do Polski Ludowej i Związku Radzieckiego». Sam o zwolnienie nie wystąpił, a zabiegi jego żony (20 III 1954 do Naczelnej Prokuratury Wojskowej i 2 VIII t.r. do Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku) były bezskuteczne, mimo opinii komisji lekarskiej, która we wrześniu zdiagnozowała u Ś-ego gruźlicę płuc, stawowo-kostną lewego kolana oraz krtani. Wojskowy Sąd Rejonowy w Białymstoku, po kolejnej diagnozie lekarskiej, 21 XII zarządził przerwę w odbywaniu kary na okres dwunastu miesięcy i 23 XII został Ś. zwolniony. Od kwietnia do czerwca 1955 leczył się w sanatorium w Krukach koło Gostynia, po czym 13 VIII t.r. podjął pracę w Warszawie w Zakładach Produkcji Elementów Budowlanych Nr 3 przy ul. Górczewskiej. Do więzienia nie wrócił, ponieważ 14 XI Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie przedłużył okres przerwy do czerwca 1956, a 3 V t.r., na mocy ustawy o amnestii z 27 IV, zarządził skrócenie kary. Prezes Najwyższego Sądu Wojskowego wniósł 17 X wniosek rewizyjny, a Zgromadzenia Sędziów tego Sądu uchyliło 7 XI orzeczenie z r. 1952. Ś. od zwolnienia do końca życia był inwigilowany przez Wydz. «B» Sekcji II Urzędu Bezpieczeństwa. Zmarł 24 II 1958 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Był odznaczony Orderem Virtuti Militari V kl., Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem Niepodległości, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i Medalem Pamiątkowym «Za wojnę 1918–1921».
W zawartym w r. 1925 małżeństwie z Zofią z Kołakowskich, córką zarządcy lasów rodziny Potockich, miał Ś. córkę Annę, zamężną Dębowską, oraz synów: Andrzeja, Stanisława i Jerzego.
Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944–1956, W. 1964 s. 96; Konspiracja i opór społ. w Polsce (fot.); Małopolski słownik biograficzny uczestników działań niepodległościowych 1939–1956, Kr. 2003 IX (fot.); Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. Noty biograficzne ważniejszych postaci wymienionych w tomach I–VI, Wr. 2000 VI cz. 3; – Buczyński S., Suwalszczyzna 1939–1944, W. 1991 s. 167–70, 182–4; Gwozdek Z., Armia Krajowa na Białostocczyźnie, w: Armia Krajowa. Rozwój organizacyjny, W. 1996 s. 131–2, 149; tenże, Białostocki Okręg ZWZ–AK 1939–1945, Białystok 1993 I 16, 47, 73, 112, 114; Honkisz T., Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, w: Armia Krajowa – dramatyczny epilog, W. 1994 s. 108–9; Jaśkiewicz A., Dzieje Wiżajn, Białystok 2002; tenże, Otulone Szeszupą, Szelmentką i Wiatrołużą, Becejły 2004; Jaświlsko E., Relacja z uwolnienia z rąk gestapo, „Zesz. Nauk. Muz. Wojska” T. 5: 1991 s. 153–7; Kaszlej D., Kaszlej Z., Ujawnienie żołnierzy Obwodu Suwalsko-Augustowskiego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, „Roczn. Augustowsko-Suwalski” T. 2: 2003; Kowalski W., U polskich stoim granic... Opowieść o żołnierzach batalionu KOP „Sejny”, Suwałki 1999 s. 104, 106, 174, 178, 247; Krajewski K., Łabuszewski T., Białostocki Okręg AK–AKO VII 1944 – VIII 1945, W. 1997; Kułak J., Białostocczyzna 1944–1945, W. 1998 s. 103, 107, 141, 182; Kurtyka J., Na szlaku AK (NIE, DSZ, WiN), „Zesz. Hist.” (Paryż) 1990 nr 94 s. 38, 42; Kurtyka J. i in., Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, w: Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku, W. 2002 s. 187 (fot.); Łaszczewski T., Przywódcy i działacze WiN-u. Marcin Michał Jan Świtalski ps. „Juhas”, „Profesor”, „Sulima”, „Szczuka”, „Mies. Orzeł Biały” 2003 nr 9 (144) s. 10–14 (błędne imię: Marcin); Pirko M., Z dziejów pierwszych wojskowych organizacji niepodległościowych na Suwalszczyźnie 1939–1941, „Wojsk. Przegl. Hist.” 1972 nr 3 s. 45–9; Poleszak S., Jeden z wyklętych – major Jan Tabortowski „Bruzda”, W. 1998; Ślaski J., Żołnierze wyklęci, W. 2004; W sieci. Powojenne polskie siatki wywiadowcze (AK–NIE–DSZ–WiN, PSZ) w latach 1944–1955, Red. M. Bechta, W. 2016; Żarski-Zajdler W., Ruch oporu w latach 1939–1944 na Białostocczyźnie. Referat materiałowy, W. 1966 cz. 1 s. 38; – Teczka specjalna J. W. Stalina. Raporty NKWD z Polski 1944–1946, W. 1998 s. 501, 606; Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. Cztery Zarządy Główne WiN przed sądami PRL, Oprac. A. Zagórski, Wr. 1999 VI cz. 1 s. 49, 53, 319, 347, 349, 351, 353–4, 356–7, 380–7, 421, 432, 450, 456–7, 474–5, 494; Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach, lipiec 1946 – styczeń 1947, W. 1997 II 471; – Arch. Straży Granicznej w Szczecinie: Dok. nr 000121, 000176, 000142, 000144, 000245; CAW: sygn. AP MN 9.11.1931 (akta personalne); IPN w W.: sygn. IPN BU 944/267, IPN BU 01178/1373/Jacket, IPN BU 1568/21, IPN BU 1568/148 (fot.); USC w W.: sygn. III /234/1958 (odpis aktu zgonu); – Mater. Red. PSB: Wydruki ze stron internetowych: e-grajewo.pl/artykuły Bohater o którym mieliśmy zapomnieć, www.ogrodywspomnien.pl., www.bohaterowie 1939.pl/polegly,switalski,stanislaw; Mater. rodzinne córki, Anny Dębowskiej oraz wnuka Adama Świtalskiego z W.
Elżbieta Jakimek-Zapart